Mae’r Ynys Byr, ynys ddymunol sy’n enwog am ei Abaty Sistersaidd, yn hawdd ei chyrraedd. Dim ond rhyw ugain munud mae’n ei gymryd ar gwch o Ddinbych-y-pysgod. Dyma’r ynys fwyaf coediog o holl ynysoedd Penfro. Mae ei man pentrefol cysgodol yn rhoi awyrgylch agos a chynnes ac mae yna ddigon yno ar gyfer ymwelwyr dydd.

Roedd yna bobl yn byw yn ogofau carreg galch yr Ynys Byr o Hen Oes y Cerrig hyd at y cyfnod Rhufeinig. Darganfuwyd esgyrn ych enfawr ac arth yr ogof yno, yn ogystal a cheiniogau Rhufeinig. Sefydlodd St Pyro gell meudwy ar yr ynys yn ystod y 6ed ganrif, a dyfodd wedyn yn gymuned fynachaidd. Yn y Gymraeg, rydyn ni’n cyfeirio at yr ynys fel yr Ynys Byr( ynys Pyro) ond y Llychlynwyr a roddodd yr enw Caldey arni.

Wedi’r goncwest Normanaidd, Sefydlodd mynachod Benedictaidd briordy ar yr ynys. Newidiodd yr Ynys Byr ddwylo droeon wedi’r Diwygiad, ond yn 1906 daeth unwaith eto yn gartref i’r Benedictiaid, a adeiladodd y Mynachlog presennol sydd yn arddull Môr y Canoldir. Yn 1928, gwerthwyd yr ynys i orchymyn Sistersaidd ac mae’n gweithredu fel cymuned fynachaidd hyd heddiw.

Mae llwybr rhesog o goed yn rhedeg tu ôl i dywod euraidd Traeth y Priordy a’r twyni sy’n arwain at y pentref ac mae’r bythynod teras yn ffurfio canolbwynt lôn y pentref, ond dominyddir yr olygfa gan yr Abaty trawiadol gyda’i furiau gwyngalchog a tho melyngoch, a leolir uwchlaw gardd gerrig serth.

I fyny’r rhyw o’r pentref, mae’r heol yn pasio drwy goetir, lle mae yna welyau berw dwr nad ydynt yn cael eu defnyddio. Mae hwn yn le da i weld adar y coetir, glöynnod byw, brithion y coed, a rhedyn prin yn yr hen furiau. Mae’r hen briordy hyfryd yn un o Eglwysi hynaf Cymru. Uwchlaw’r fferm mae’r goleudy, a chanddo olygfeydd gwych o Fae Caerfyrddin. Mae llwybrau eraill yn arwain drwy’r goedwig a’r prysgoed at y twyni neu’r pentiroedd carreg galch.

Mae daeareg yr Ynys Byr yn cynnwys hen dywodfeini coch ar un ochr i’r ynys a charreg galch Carbonifferaidd ar yr ochr arall. Mae gan yr ynys felly bridd asid ac alcalinaidd, sy’n cynhyrchu rhesi ysblennydd o flodau’r haf. Mae llygod mawr a draenogod yn bridio yma, felly nid oes yma adar sy’n nythu ar y ddaear. Fodd bynnag, gall yr Ynys Byr ymfalchïo yn y ffaith fod ganddi’r nythfa fwyaf o Wylanod y Penwaig ym Mhenfro.

Ynys St Margaret

Mae Ynys St Margaret yn cydffinio â’r Ynys Byr. Safai Gapel Canoloesol o’r enw yma ar yr ynys unwaith ond cafodd ei drawsnewid yn ystod Oes Fictoria i lety ar gyfer y dynion a fyddai’n chwareli carreg galch yr ynys. Mae yna bobl yn byw ar yr ynhys erbyn hyn ac mae’n Warchodfa Natur bwysig er mai bychain ydyw.

Mae gan yr ynys heidiau o Wylogod a Gweilch y Penwaig sy’n nythu ar glogwyni, hyd at 250 pâr o Filfrain a chymysgedd dda o’r tri gwylain mawr: y Cefnddu mawr a’r Cefnddu llai a Gwylanod y Penwaig. Dros nifer o flynyddoedd mae Gwylanwyddau wedi bod yn cylchynu ac yn creu tiriogaethau ar ochr ogledd ddwyrain yr ynys, a allai dyfu’n nythfa Gwylanwyddau ar gyfer y dyfodol.

Mae yna ychydig barau o Adar y Pâl yn lluosogi ar y llethrau sy’n wynebu Dinbych-y-pysgod, ond mae’r llygod mawr yn lleihau niferoedd yr adar bach sy’n nythu ar y ddaear. Mae tyfiant yr ynys yn gyfoethog o fetys gwylltion, amrawen y môr a marchwelltoedd tal.

Cloddiwyd ar yr ynys hyd 1851. Mae yna gweddillion y bythynod, cae â chlawdd, siediau storio a ffynnon lle mae dwr melys yn llifo o hyd. O ganlyniad i stormydd yn ystod gaeaf 2001/02, mae un chwarel bron a rhannu’r ynys yn ddwy.

Dim mynediad i’r cyhoedd.

© Awdurdod Parc Cenedlaethol Arfordir Penfro 2002

Bob dydd, mae yna nifer o weithredwyr yn cynnal teithiau Bywyd Gwyllt a theithiau Plymio yn yr ardal, gan adael o amryw o fannau.

I gael mwy o wybodaeth ynglyn â lle i fynd a beth i’w weld, piciwch i mewn i

www.pembrokeshirecoast.org.uk