Ar un adeg roedd harbwr prydferth Abergwaun Isaf yn gartref i 50 o gychod masnachu arfordirol. Yma y ffilmiwyd fersiwn 1971 o Under Milk Wood Dylan Thomas. Roedd pysgota hefyd yn bwysig, a byddai ysgadan mwg yn cael ei allforio i dde Ewrop. Mae’r harbwr ar aber Afon Gwaun, a chychod hamdden sy’n ei ddefnyddio bellach.

Adeiladwyd Caer Abergwaun ym 1781 i amddiffyn yr harbwr rhag preifatiriaid oedd yn ysbeilio. Fodd bynnag, nid oedd ar yr ochr iawn i’r dref pan laniodd byddin o oddeutu 1,300 o Ffrancod i ymosod ger Llanwnda ym 1797. Yn ffodus roedd gan y goresgynwyr fwy o ddiddordeb mewn anrheithio ac yfed nag ymladd, a chyn bo hir ildio fu eu hanes i fyddin amddiffyn a gasglwyd ar frys. Yr Arglwydd Cawdor a arweiniodd y fyddin, ac roedd ei bencadlys yn nhafarn y Royal Oak, sydd ar Sgwâr Abergwaun hyd heddiw. Ymhlith y pethau sy’n ein hatgoffa o’r Goresgyniad Olaf mae cofeb i arwres leol Jemima Nicholas, y tu allan i Eglwys y Santes Fair.

Pentref pysgota oedd Gwdig hyd ganol Oes Fictoria, pan ddechreuodd ddatblygu yn gyrchfan glan môr, ac adeiladwyd nifer o "filas arfordirol" yn tremio dros y bae. Ym 1899, adeiladwyd canolfan harbwr anferth yma i gwmni rheilffordd y Great Western. Am gyfnod byr ond gogoneddus byddai’r llongau teithio mawr a fyddai’n teithio ar draws Môr yr Iwerydd yn taro heibio i Gwdig, a heddiw mae’r harbwr yn derfynfa i wasanaethau fferi ceir i Iwerddon.

Mae traeth Parrog Gwdig yn ymylu’r harbwr, sef yr ardal fwyaf o ddwr cysgodol yng ngogledd Sir Benfro. Mae’n lle poblogaidd i chwaraeon dwr. Mae ardaloedd arfordirol Gogledd Sir Benfro hefyd o fewn cyrraedd o’r fan yma.

Bob dydd, mae yna nifer o weithredwyr yn cynnal teithiau Bywyd Gwyllt a theithiau Plymio yn yr ardal, gan adael o amryw o fannau.

Ymysg y gweithredwyr mae:

Celtic Diving & Media Services - Y rhai sydd wedi eu hangori yng Ngwdig

Mae gan yr holl weithredwyr yma feistri llongau a chriwiau wedi’u hachredu gan gynllun WiSe (Wildlife Safe) ac maen nhw’n aelodau gweithredol o grwp Cod Morol Sir Benfro. Fel y cyfryw, byddan nhw'n cydymffurfio â’r codau ymddygiad a ddatblygwyd i warchod bywyd gwyllt morol Sir Benfro, a byddan nhw hefyd yn rhoi gwybod i noddwyr am unrhyw rywogaethau byddan nhw’n eu gweld.

Mae gweithredwyr eraill hefyd ar gael yn yr ardal.

I gael mwy o wybodaeth ynglyn â lle i fynd a beth i’w weld, piciwch i mewn i
www.pembrokeshirecoast.org.uk